متأسفانه چارلز لين  (Charles Lyne)  سرپرست تلگرافخانه هند واروپا ،  كه تنها اروپايى ای بود كه ‏در آن ‏ايام ‏مدت ‏زمانى در قم‏ زندگى كرده و داراى ‏احساس همدلى و نيز بصيرت‏ كافى‏ براى‏ نگارش در مورد محل ‏اقامت خود بود ، به‏ويژه درمورد قحطى‏اى‏كه خود شاهد وناظر آن‏ بود ، جز تلگرافهاى گاه و بى‏گاهى كه به رئيس خود در تلگرافخانه مى ‏فرستاد ، هيچ سندى باقى نگذاشته است . (۱)

 براى مورخان محلى قم ، مشكل چيز ديگرى بود . شايد آنها خيلى چيزها ديده ورنج بسيار برده بودند . به‏عنوان مثال آدم خبره وبا سوادى مثل محمد تقى ارباب (۲) ، از ابعاد مصيبت به خوبى آگاه بود . گزارش او شواهد باارزشى را از جدى‏ بودن اثرات قحطى به‏دست مى‏دهد ؛ ولى وى شرح مفصلى از اطلاعات واقعى ، دقيق وفهرست‏بندى شده كه انتظار مى ‏رفت براى حاكم محلى يا دولت مركزى تهيه نمايد ، ضميمه نكرده است و به استثناى عباراتى كوتاه و كلى ، تقريباً تمام جزئيات وحشت اين فاجعه پنهان   مانده است . (۳) مورخان بعدى نيز از همين رويّه پيروى كرده‏اند . افضل الملك كه به دقت اطلاعات‏  ارباب را پايه واساس كار خود قرار مى ‏دهد ، مطلب چندانى به آنها اضافه نمى ‏كند و مفلس همانند مورخان متأخر قم ، فقط نظرات بسيار گنگى ارائه مى ‏دهد . (۴)

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ . « تاريخ نگارى » ، 113-112

۲ . « تاريخ نگارى » ، ص 101-98

۳ . محمد تقى ارباب ، تاريخ دار الايمان قم ، قم ، بدون تاريخ :

 « بعد از آن تعداد كه آن بليه عام قحطى وگرانى اتفاق افتاد در دو ساله ، بلكه سه ساله ، [يك هزار و دويست‏ هشتاد وهفت تا يك‏هزار ودويست وهشتاد ونه [ق‏]] كه اغلب واكثر مردم از جوع جان دادند و نان نيافتند » (ص 29) .

 « تا آن كه در سنه هزار و دويست و هشتاد و هشت [ق‏] ، تا سه سال آسمان بخيل شد و باران نباريد . اكثر چشمه سارها خشك شد و آب رودخانه سراب ، [به‏] علت غلابالا گرفت . گرانى در ممالك محروسه شايع شد . مردم جان دادند و نان نيافتند . مادر ، اولاد خود را كشت و خورد » (ص‏60) .

۴  . افضل الملك ، كتابچه تفصيل و حالات دار الايمان قم ؛ ارباب ، تاريخ دار الايمان قم ، همان منبع ، ص 71 ؛ شيخ حسين ابن محمد حسن قمى (مفلس) ، تحفة الفاطميين ، نسخه خطى دو جلدى تكميل شده در سال 1351، براساس تاريخ قم ، تأليف على اكبر فيض ، بدون سپاسگزارى وتقريباً بدون ذكر قحطى بزرگ .